شاید شما هم این جمله‌ را که روزهای گذشته دهان به دهان گشته، شنیده باشید: "ولایت مطلقه، مسؤولیت مطلقه می‌آورد!"
مدتی بود که به معنا، مفهوم و پیامدهای رد یا پذیرش این عبارت، فکر می‌کردم تا این‌که چند روز پیش به توضیحی از آیت‌الله خامنه‌ای درباره‌ی ولایت مطلقه‌ی فقیه برخوردم. این سخنان خیلی پیش‌تر از این‌- یعنی 26 آذر 1382- در دیدار با دانشگاهیان استان قزوین ایراد شده.
خوشحال می‌شوم اگر بعد از خواندن این سطور، نویسنده‌ را راهنمایی بفرمائید که از کجای این تقریر از ولایت فقیه، "مسؤولیت مطلقه" برمی‌آید؟ اساساً مسؤولیت مطلقه بر مبنای ولایت مطلقه از نظر فقهی، حقوقی و سیاسی به چه معناست؟

نظام پارلمانی و ولایت مطلقه فقیه
"جمهورى اسلامى نظام پارلمانى را كه یكى از اشكال مردم‌سالارى است و شكل خوبى هم هست، قبول كرده و پذیرفته است. این بخش از حاكمیت، یعنى قانون‌گذارى- غیر از قوّه‌ى مجریه و رهبرى كه آن‌ها هم به‌نحوى با انتخاب مردم صورت مى‌گیرد- به انتخاب مستقیم مردم با همین قانونى كه وجود دارد، كه در قانون اساسى ما پیش‌بینى شده و قوانین عادى هم ترتیبات آن را مشخص كرده‌اند، صورت مى‌گیرد، تا كسانى بروند و قانون بگذارند.

قانون یعنى چه؟ قانون یعنى سرنوشت یك كشور؛ قانون یعنى سرنوشت انسان‌ها در یك جامعه. چون همه متّبع هستند و مجبورند از قانون تبعیت كنند. دولت هم باید از قانون تبعیت كند؛ رهبر هم باید از قانون تبعیت كند.

بعضی‌ها خیال مى‌كنند كه این "ولایت مطلقه‌ى فقیه" كه در قانون اساسى آمده، معنایش این است كه رهبرى مطلق‌العنان است و هر كار كه دلش بخواهد، مى‌تواند بكند! معناى ولایت مطلقه این نیست. رهبرى بایستى موبه‌مو قوانین را اجرا كند و به آن‌ها احترام بگذارد. منتها در مواردى اگر مسؤولان و دست‌اندركاران امور بخواهند قانونى را كه معتبر است موبه‌مو عمل كنند، دچار مشكل مى‌شوند. قانون بشرى همین‌طور است. قانون اساسى راه چاره‌اى را باز كرده و گفته آن‌جایى كه مسؤولان امور در اجراى فلان قانون مالیاتى یا سیاست خارجى، بازرگانى، صنعتى و دانشگاهى دچار مضیقه مى‌شوند و هیچ‌كار نمى‌توانند بكنند- مجلس هم این‌طور نیست كه امروز شما چیزى را ببرید و فردا تصویب كنند و به شما جواب دهند- رهبرى مرجع است.

زمان امام هم همین‌طور بود. بنده خودم آن‌وقت رئیس جمهور بودم و جایى كه مضیقه‌هایى داشتیم، به امام نامه مى‌نوشتیم و ایشان اجازه مى‌دادند. بعد از امام، دولت قبلى و دولت فعلى گاهى راجع به مسائل گوناگون نامه مى‌نویسند كه در این‌جا مضیقه وجود دارد، شما اجازه بدهید كه این بخش از قانون نقض شود. رهبرى بررسى و دقّت مى‌كند و اگر احساس كرد كه به ناگزیر باید این‌كار را بكند، آن را انجام مى‌دهد. جاهایى هم كه به‌صورت معضل مهمّ كشورى است، به مجمع تشخیص مصلحت ارجاع مى‌شود. این معناى ولایت مطلقه است، والّا رهبر، رئیس‌جمهور، وزرا و نمایندگان، همه در مقابل قانون تسلیم‌اند و باید تسلیم باشند.

قانون آن‌قدر مهم است كه قالب عملكرد من و شماست. آن كسى را كه ما انتخاب مى‌كنیم و به مجلس مى‌فرستیم، كسى است كه سرنوشت كشور را در چهارسال معین مى‌كند. ابتدا كه ما این نظام پارلمانى را قبول كردیم، بعضى از سیستم‌هاى منطقه‌اى كه اسلامى هم بودند، اعتراض كردند كه این چه چیزى است شما قبول كرده‌اید؟! من حالا نمى‌خواهم اسم بیاورم. یكى از همین دولت‌هاى مدّعى مى‌گفت چرا شما نظام پارلمانى را قبول كردید؟! ما با استدلال به ایشان ثابت كردیم كه همین نظام پارلمانى درست است."

در این راستا:

- حکومت مطلقه در اسلام بی‌معناست

شامگاه روز یکشنه، 29 شهریور 1388، در حالی که چند ساعت بیشتر از اقامه‌ی پرشکوه نماز عید سعید فطر در تهران و سراسر ایران اسلامی نگذشته بود، بی‌بی‌سی در سایت فارسی خود یک گزارش خبری درج کرد که از جهات مختلف، جالب توجه به نظر می‌رسد. 

پیش از هرگونه اظهار نظر و قضاوتی، متن کامل آن را بخوانید:

اختلاف بر سر اعلام روز عید فطر از موضوعاتی است که هر ساله با پایان ماه رمضان به وجود می‌آید. اما امسال این اختلاف شکل دیگری را به خود گرفت که موجب اظهار نظرهای مختلفی شد. آیت‌الله خامنه‌ای رهبر جمهوری اسلامی، روز یکشنبه را روز اول ماه شوال و عید فطر اعلام کرد. این در حالی است که اغلب مراجع شیعه و آیات عظام قم، مشهد و نجف یکشنبه را ۳۰ام ماه رمضان اعلام کردند.
به اعتقاد برخی کارشناسان این موضوع بیش از اینکه مسئله‌ای مذهبی و یا علمی باشد، موضوعی سیاسی است. حسن شریعتمداری، پژوهشگر علوم دینی می گوید: "آقای خامنه‌ای و خمینی می‌خواستند به عنوان حاکم شرع نسبت به حلول ماه رمضان و عید فطر حکم حکومتی بدهند و حوزه‌ی علمیه تبعیت کند اما حوزه‌ی علمیه همیشه سعی کرده استقلالش را حفظ کند و آن‌ها را به عنوان حاکم حکومت اسلامی نشناسد."
آقای شریعتمداری با اشاره به جنبه‌ی دیگر این مسئله گفت: بسیاری از این مراجع، آقای خامنه‌ای را حاکم جائر (زورگو) می‌دانند و اصولاً شهاداتش را قبول ندارند.

در عین حال برخی از صاحب‌نظران اختلاف نظر بر سر اعلام عید فطر را یک مسئله‌ی تاریخی می‌دانند. حمید فرخنده، روزنامه‌نگار در این خصوص توضیح می‌دهد: "این مسئله‌ی تقویم ماه قمری است؛ نباید به آن بعد سیاسی داد. شرایط جامعه‌ی ملتهب ایران تمام این مسائل را تحت شعاع قرار می‌دهد و فکر می‌کنم بحث حاشیه‌ای این موضوع از بحث اصلی مهم‌تر است."
آقای فرخنده با اشاره به این‌که چند سال پیش در روزنامه‌ی کیهان عنوان شده بود که رؤیت حلال ماه شوال به عهده‌ی ولایت فقیه است و بقیه باید از آن پیروی کنند، می‌گوید: "این مسئله‌ی مضحکی است. اما به هر حال این احتمال وجود دارد که به دلیل این‌که تعداد زیادی از آیات اعظام در یک طرف و آیت‌الله خامنه‌ای در طرف دیگر قرا گرفته است، به آیات عظامی که در حکومت دخالت نمی‌کنند، فشارهایی آورده شود؛ چون ظاهراً با ولی فقیه هم‌نظر نبودند."
برخی از کارشناسان بر این باورند که استفاده از چشم مسلح و فناوری‌های عصر حاضر برای رؤیت ماه می‌تواند به بسیاری از اختلاف نظرها پایان دهد؛ هرچند بخش مهمی از این اختلافات بر سر مسائلی جدای از مذهب است.

حسن شریعتمداری با عنوان این مسئله که به نظر او "بهترین ملاک، اعتماد به رصدخانه‌های ملی و استعلام از آن‌ها" است، افزود: "من فکر نمی‌کنم اگر در زمان حضرت رسول تلسکوپ وجود داشت، ایشان مخالفت می‌کرد. با رؤیت ماه به وسیله‌ی تلسکوپ، مسلمانان بی‌اختلاف می‌توانند به وظایف مذهبی خود عمل کنند."
اما در مجموع تعدادی از کارشناسان بر این باورند که اختلاف نظرها بر آغاز ماه رمضان و پایان آن و مسائل دیگر مذهبی بیش از این‌که موضوعی مذهبی باشد، بحث بر سر قدرت است و حوزه‌ی علمیه تلاش کرده تا جدای از قدرت مذهبی رهبران کشور به این مسائل رسیدگی کند اما در سال‌های اخیر تلاش برای تأثیرگزاری بر حوزه‌ی علمیه افزایش یافته است.

درباره‌ی عملکرد بی‌بی‌سی در این مورد خاص، چند نکته جالب توجه است:

اول این‌که گویا بی‌بی‌سی جمعیت بی‌شمار نمازگزاران در تهران و سراسر ایران را که با اعتماد به فتوای آیت‌الله خامنه‌ای نماز عید را اقامه کردند، اصلاً ندیده است!

دوم: از نظر شرعی برای اثبات حلول ماه نو، تنها راه، مراجعه به فتوای مراجع نیست. بیشتر مردم در این زمینه به حکم رهبری که حاکم شرع است اعتماد و به مقتضای آن، عمل می‌کنند. بنابراین اعتماد به حکم آیت‌الله خامنه‌ای در ثبوت هلال ماه نو، به دایره‌ی مقلدان پرشمار ایشان نیز محدود نمی‌شود.

سوم: بی‌بی‌سی مدعی فشار حکومت برای پذیرش نظر رهبری توسط مراجع تقلید شده اما نتوانسته کوچک‌ترین دلیلی برای آن بیاورد؛ در حالی که دلایل مختلفی علیه این پندار وجود دارد. مثلاً این‌که دفتر رهبری در این‌گونه موارد با دفاتر مراجع عظام به‌طور مداوم در تماس است و اصولاً نظرات آن‌ها را اگر دارای ویژگی‌های بایسته برای رؤیت هلال باشد، معتبر می‌داند.

چهارم: اختلاف نظر درباره‌ی شیوه‌ی استهلال و اعلام آن، یک مسئله‌ی قدیمی فقهی و البته تا اندازه‌ای حکومتی- به معنای صحیح کلمه- است که هیچ ربطی به حوادث و وقایع روزمرّه‌ی سیاسی ندارد تا بی‌بی‌سی بخواهد از آن چنین برداشت کند که اکثر مراجع شیعه، آقای خامنه‌ی را حاکم جائر می‌دانند و بعد هم آنقدر دست و پایش را گم‌کند که در سه مطلب دیگر نیز با عناوین زیر به این مسئله بپردازد:
-    روز یکشنبه نماز "عید فطر" تهران توسط آیت‌الله خامنه‌ای برگزار شد
-    به فتوای اکثر مراجع تقلید، دوشنبه عید فطر اعلام شد
-    اغلب مراجع تقلید جهان شیعه، دوشنبه را عید فطر اعلام کرده‌اند

پنجم: بسیاری از کسانی که بی‌بی‌سی از آن‌ها با عنوان آیات عظام! نام می‌برد، اصولاً در شمار مراجع تقلید نیستند. در کدام حوزه‌ی علمیه، آقای بیات مرجع تقلید دانسته می‌شود!؟

ششم: علیرغم ادعای بی‌بی‌سی که آیت‌الله مظاهری از علمای اصفهان را در شمار مراجع مخالف عید بودن روز یکشنبه آورده، روز یکشنبه نماز عید در میدان نقش جهان اصفهان به امامت ایشان با حضور پرشکوه مردم برگزار شد!

هفتم: بی‌بی‌سی نگفت این‌که حوزه می‌خواهد استقلالش از حکومت را حفظ کند، با به رسمیت نشناختن امام و آیت‌لله خامنه‌ای به عنوان حاکم حکومت اسلامی چه ارتباطی دارد؟

هشتم: در حالی که بی‌بی‌سی می‌گوید: "استفاده از چشم مسلح و فناوری‌های عصر حاضر برای رؤیت ماه می‌تواند به بسیاری از اختلاف نظرها پایان دهد"، معلوم نیست چرا به این نکته توجه نمی‌کند که تنها مرجعی که چنین رویه‌ای را در پیش گرفته، آیت‌الله خامنه‌ای است و اصولاً اختلاف نظر بسیاری از فقهای دیگر با ایشان در مسئله‌ی استهلال، به همین رویه‌ی‌ این مرجع بزرگ بازمی‌گردد.

نهم: به نظر می‌رسد رسانه‌ی دولتی انگلیس، با سوء استفاده از یک مسئله‌ی قدیمی فقهی که البته پس از انقلاب تا اندازه‌ای به وسیله‌ی بدخواهان و کج‌اندیشان، سیاسی- به معنای مذموم- شده‌ است، می‌خواهد از این آب گل‌آلود، ماهی بگیرد و مراجع و مقلدان آن‌ها را در برابر ولی فقیه و جمهوری اسلامی قرار دهد. برای ایرانی‌ها، این روش انگلیسی در تفرقه‌افکنی و مخدوش ساختن وحدت و همدلی جامعه‌ی مسلمان، چیزی شناخته‌شده و البته شیوه‌ای نخ‌نماست!

دهم: در سال‌های گذشته که چنین مسئله‌ای پیش ‌آمده و مراجع بزرگوار، نظر دیگری غیر از آن‌چه آیت‌الله خامنه‌ای داشته‌اند، اظهار فرموده‌اند، در شب‌های بعدی ماه که رؤیت هلال آسان بوده و برای اهل فن، تشخیص این‌که آنچه می‌بینند، ماه شب اول است یا دوم، ممکن است، همواره درستی دیدگاه آیت‌الله خامنه‌ای ثابت شده است. این قضاوت در شب چهاردهم ماه شوال بسیار آسان‌تر خواهد بود.
با وجود چنین تجربه‌ای، این اشتباه مکرر، هیچ‌گاه موجب توهین و تحقیر مراجع عزیز از سوی رهبر انقلاب و دیگر مقلدان مسلمان نشده است.

به این بخش از سخنان آیت‌الله خامنه‌ای در خطبه‌های نماز عید فطر سال 1382 توجه کنید:

"امروز مردم عزيز ما عيد گرفته‏اند. بسيارى از برادران و خواهران مسلمان كشورهاى اسلامى هم ديروز را عيد دانستند. در داخل كشور ما هم براى بعضي‌ها در برخى از شهرها ديروز ثابت شد كه عيد است؛ براى بعضى از مراجع معظم تقليد هم ديروز ثابت شد كه روز عيد فطر است و بر طبق آنچه براى آن‌ها احراز شده بود، عمل كردند. براى بعضى هم ثابت نشد و بر طبق حكم شرعى، امروز براى آن‌ها عيد محسوب شده و امروز را عيد گرفتند. هر دو گروه به وظيفه‌ی خود عمل كردند. 

قبلاً پيش‏بينى متخصصان و كارشناسان مسائل نجومى در كشور ما و مراكز علمى دنيا همين بود كه امسال ماه رمضان سى روزه خواهد بود؛ ولى اگر براى كسى بعد از بيست‏ونهم ماه رمضان- شب سى‏ام يا روز سى‏ام- ثابت شد كه ماه شوال طلوع كرده است، وظيفه‌ی او اين است كه طبق تكليف شرعى، آن روز را ابتداى ماه شوال بداند. اين چيزها در شريعت اسلامى مايه‌ی اختلاف نيست. كسانى كه ديروز را روز اول شوال دانسته‏اند، بر اساس تكليف و طبق جَزم خود عمل كرده‏اند و پيش خداى متعال مُثابند. بقيه‌ی مردم هم كه به تبع جمعى از مراجع عظام در قم و نجف، براى آن‌ها احراز نشد كه ديروز اوّل شوال باشد- كه براى ما هم اين معنا احراز و ثابت نشد- پيش خداى متعال مأجورند. وظيفه‌ی ما اين بود، وظيفه‌ی آن‌ها هم آن بود. آنچه مهم است، عمل به تكليف و از دست ندادن ذخيره‌ی ماه رمضان است."

پس‌نوشت: بخشی از سخنان آیت‌الله خامنه‌ای در دیدار با خبرگان رهبری 2 مهر 1388

"در قضیه‌‌ى این عید فطر هم که فرمودند، به نظر من اینى که ما بگوئیم باید جورى بشود که همه، در یک روز عقیده‌‌ى به عید پیدا کنند، این نشدنى است؛ یعنى طبق مبانى فقهى ما نشدنى است؛ همه‌‌ى فقها بر یک فتوا متفق بشوند؛ خب نمی‌شود. بالاخره یک فقیهى ممکن است پیدا بشود که نظرش چیز دیگرى باشد؛ بنابراین اختلاف به وجود خواهد آمد. ما این اختلاف را خیلى بزرگ نکنیم؛ چه اهمیتى دارد؟ چه اشکالى دارد؟ یک نفرى است، فتوائى دارد یا مقلدینى هم دارد، یا ندارد و طبق فتواى خودش عمل می‌کند.

منتها البته امسال هم مشاهده کردید، با این‌که بعضى از آقایان بزرگ و محترم و مراجع عظام نظرشان نظر دیگرى بود، هیچ تظاهرى به این نظر مخالف انجام نگرفت؛ شما ملاحظه کردید. این خیلى چیز مهمى است؛ این خیلى چیز عظیمى است؛ خیلى باید قدردانى کرد. اینجور نبود که حالا یک نماز عید روز یکشنبه تشکیل بشود مثلاً در اصفهان یا در مشهد یا در تهران یا جاى دیگر، یک نماز عید هم روز دوشنبه. همچنین کارى اتفاق نیفتاد؛ این خیلى مهم است.

خوب، بزرگان انصافاً همین‌طور که همیشه‌‌ى عقیده‌‌ى ما بوده و الان هم هست، به مصالح نظام، به مبانى نظام خیلى پایبندند، خیلى معتقدند؛ انسان این‌ها را مى‌‌بیند؛ و واقعاً باید قدردانى کرد، شکرگزارى کرد. بنده خیلى از آقایان محترم و بزرگى که فتوایشان هم غیر از آن چیزى بود که مبناى حکم ما بود، متشکرم؛ اما در عین حال، به مخالفت تظاهرى نکردند؛ این خیلى چیز مهمى است. دشمن البته ممکن است یک کلمه حرف بزند و این را بزرگ کنند و جنجال کنند و هیاهو کنند؛ ما تابع نغمه‌‌ى دشمن که نیستیم!"

در این راستا:
- نحوه و مکان رؤیت هلال ماه شوال در عصر روز شنبه
- دیپلماسی روباه

توضیح: لینک یادداشتی مرتبط با این موضوع، به پیشنهاد دوستم محمد، از این‌جا برداشته شد.